2 kwietnia 2026r. Sekretarz Stanu Arkadiusz Marycha przekazał do opiniowania projekt mający zreformować środowisko biegłych w Polsce. Eksperckie Centrum Motoryzacji otrzymało projekt osobną korespondencją.
Na stronie Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny został udostępniony projekt ustawy o biegłych sądowych oraz instytucjach opiniujących, wpisany do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod pozycją UD265.
Na konsultacje przewidziano 30 dni.
“Celem projektowanej ustawy jest uregulowanie problematyki ustanawiania biegłych sądowych w sposób zapewniający dostęp do wysoko kwalifikowanego korpusu ekspertów. Wprowadzenie ustawą przejrzystych reguł ustanawiania biegłych powinno przyczynić się do usprawnienia toku postępowań sądowych oraz postępowań przygotowawczych. W aktualnym stanie prawnym brak jest aktu prawnego rangi ustawowej, który normowałby w sposób kompleksowy zasady wydawania opinii przez biegłych – niezależnie od rodzaju postępowania sądowego. Dotyczy to także sporządzania i wydawania opinii przez instytucje naukowe i specjalistyczne, niezależnie od formy prawnej, w jakiej prowadzą one swoją działalność opiniodawczą.
Obecne rozwiązania prawne regulujące kwestię biegłych nie spełniają w pełni swoich zadań, gdyż m.in.:
- brak rozwiązań systemowych, które kompleksowo regulowałyby problematykę funkcjonowania biegłych sądowych (liczne przepisy dotyczące biegłych występują w wielu aktach prawnych różnej rangi, uchwalanych w różnym czasie),
- brak ujednoliconych przepisów dotyczących m.in. statusu biegłego (w tym sądowego i „prywatnego”), ich praw i obowiązków, sposobu doboru i wpisu na listę,
- niedostateczne uregulowanie kwestii weryfikacji kandydatów na biegłych sądowych czy funkcjonowania „biegłych instytucjonalnych”.
Dotychczas do biegłych znajdują zastosowanie: przepis art. 157 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych[1] oraz wydane na podstawie art. 157 § 2 tej ustawy rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych[2]. Ponadto ustawy regulujące podstawowe tryby prowadzenia postępowań (Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego) zawierają w tym przedmiocie jedynie uregulowania dotyczące ściśle procedury i przesłanek zasięgania opinii, tj. gdy zachodzi konieczność stwierdzenia okoliczności wymagających wiadomości specjalnych i jest to niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.
[1] Dz. U. z 2024 r. poz. 334, z późn. zm.
[2] Dz. U. poz. 133.
Brak dobrego prawa o biegłych wpływa niekorzystnie na praktykę śledczą i sądową. Raporty, w tym Najwyższej Izby Kontroli, Helsińskiej Fundacji Prawa Człowieka i Polskiej Rady Biznesu, Forensic Watch, wskazywały na następujące słabości obecnej sytuacji:
- niski poziom przygotowywanych opinii,
- niedostateczne przygotowanie merytoryczne i prawne do pełnienia funkcji biegłego sądowego,
- aktualny model funkcjonowania biegłych nie gwarantuje powoływania w postępowaniach sądowych iprzygotowawczych osób, które zapewniają wydawanie prawidłowych merytorycznie, rzetelnych i terminowych opinii,
- brak mechanizmów zapewniających odpowiedni proces weryfikacji kompetencji kandydatów na biegłych sądowych,
- brak mechanizmów służących kontroli kwalifikacji i doświadczenia biegłych sądowych, a także pełnienia przez nich funkcji biegłego sądowego w toku kadencji,
- zmniejszająca się liczba biegłych sądowych w niektórych specjalnościach (brak dopływu nowych biegłych, rezygnacje już działających), co wpływa na poziom opiniowania oraz znaczące wydłużanie postępowań,
Z badań przeprowadzonych przez Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie, dotyczących instytucji biegłego wynika, że większość respondentów (63%) nie jest zadowolona z dotychczasowej procedury wpisywania biegłych na listy biegłych. Jako zjawisko pożądane wymieniano fakt, że wpis na listę biegłych powinien dawać gwarancję na to, że biegły posiada odpowiednie umiejętności. W odniesieniu natomiast do jakości pracy biegłych to przeważająca większość ocenia jakość opinii za niezbyt zadowalającą (94% respondentów ocenia poziom fachowości biegłych jako średni lub słaby). Jako główne punkty mające na celu poprawę obecnego stanu rzeczy wymieniano wprowadzenie procedury certyfikacji biegłych przy udziale sędziów, stworzenie możliwości recertyfikacji oraz uzupełnienie listy biegłych o dodatkowe informacje.
Badania przeprowadzone przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości w grupie sędziów również wskazują na problemy występujące w polskim systemie biegłych sądowych. Ponad połowa prezesów sądów okręgowych zwróciła uwagę na zbyt niskie wynagrodzenia dla biegłych.
Niewystarczająca liczba biegłych to kolejny problem, na który zwracają uwagę prezesi sądów okręgowych. Jego konsekwencjami są nierzadko długotrwałe postępowania (przez poszukiwania biegłego, a następnie – jeśli jest taka potrzeba – dopasowania terminów rozpraw do dyspozycyjności biegłego), długi czas oczekiwania na opinię oraz obciążenie pracą biegłych ze specjalności, na opinie których jest największe zapotrzebowanie.
Ważną kwestią, zdaniem respondentów, jest również brak możliwości weryfikowania kompetencji biegłych: „Prezes sądu okręgowego nie dysponuje środkami, które pozwoliłyby mu zweryfikować poziom wiedzy potencjalnego biegłego. Nie posiadając wiadomości specjalnych w danej dziedzinie wiedzy, nie potrafi ocenić, czy ukończenie określonego kierunku studiów lub kursu daje należyte przygotowanie do bycia biegłym sądowym”. Taki stan rzeczy powoduje, że sędziowie mają zaufanie jedynie do wybranych biegłych, co z kolei prowadzi do obciążenia ich pracą. Podobny brak zaufania ze strony sędziów dotyczy biegłych wpisanych po raz pierwszy na listę. Zdarza się jednak, że ze względu na małą liczbę biegłych, sędzia nie ma możliwości wyboru bardziej wykwalifikowanego specjalisty. Natomiast niski poziom merytoryczny opinii powoduje, zdaniem respondentów, konieczność wydawania opinii uzupełniających. Wszystko to skutkuje zaś przedłużaniem postępowania.
Kolejnymi problemami są: brak szkoleń dla biegłych w zakresie sporządzania opinii, brak dostatecznie skutecznych środków dyscyplinowania biegłych, brak jednej ogólnopolskiej listy biegłych, a także brak systemu punktowania biegłych dobrze wykonujących swoje zadania.
Nie bez znaczenia jest również kwestia wynagradzania biegłych sądowych za przygotowywane opinie. Przeprowadzona została diagnoza obecnej sytuacji w zakresie finansowania opiniowania. Poniżej przedstawiono główne wnioski z tej analizy:
-
- stawki godzinowe dla biegłych sądowych oraz ryczałty za określone w rozporządzeniach czynności są jedne znajniższych w Europie (także po ostatniej podwyżce na podstawie rozporządzeń z kwietnia 2024 r. w sprawie określenia stawek wynagrodzenia biegłych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu dokumentowania wydatków niezbędnych do wydania opinii w postępowaniu karnym i cywilnym); powoduje to brak motywacji do wpisu na listę biegłych sądowych bądź rezygnację z pełnienia funkcji biegłego sądowego, prawdopodobnie wpływa też na jakość i rzetelność (terminowość) pracy biegłych,
- niskie stawki godzinowe będące podstawą ustalania wysokości wynagrodzeń biegłych sądowych wynikają zprzyjętej podstawy ich wyliczania (kwota bazowa dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe) i braku jej waloryzacji od kilkunastu lat, jak również z przyjętych wskaźników procentowych (te zostały zmienione w kwietniu 2024 r., tak aby stawki godzinowe wzrosły o około 30%, co tylko nieznacznie polepszyło sytuację),
- niskie stawki mogą stanowić źródło nadużyć biegłych (nieuzasadnione zwiększanie liczby godzin pracy wrachunkach, co z kolei powoduje ingerencję organów procesowych w rachunki biegłych),
- koszt urealnienia wysokości stawek wynagrodzenia biegłych może być porównywalny z obecnymi wydatkami na zbędne opinie dodatkowe, powtórne, weryfikujące itp.
Założeniem niniejszego projektu jest także stworzenie mechanizmów pozwalających na dobór fachowych, odpowiedzialnych i bezstronnych osób do wykonywania obowiązków biegłych w postępowaniu sądowym, co ma fundamentalne znaczenie dla właściwej realizacji zadań wymiaru sprawiedliwości. Odnosi się to również do wydawania opinii przez instytucje naukowe i specjalistyczne.”
Prezes ECM zaprasza wszystkich zainteresowanych chcących wyrazić swoją opinię nt. projektu w sposób gwarantujący jej przekazanie w odpowiednie miejsce. Zachęcamy do kontaktu telefonicznego lub mailowego na prezes@ecm.org.pl
Jako organizacja pożytku publicznego zachęcamy również środowisko biegłych do ustalenia możliwie jednolitego stanowiska wobec zapisów projektu ustawy co znacznie wpłynie na szanse jej odpowiedniego ukształtowania z pożytkiem dla wszystkich zainteresowanych stron.
Na obecną chwilę szereg zapisów budzi w środowisku ogromną ilość wątpliwości, które bez wyjaśnienia lub naprawienia storpedują jej skuteczność.
UWAGA:
Pierwsze spotkanie w temacie dyskusji nt ustawy ECM zorganizowało na dzień 8.IV.2026r.
link do zapisów: https://ecm.clickmeeting.com/reformabieglych/register
Liczba miejsc ograniczona!
Źródła:
MS, ECM
Dla zainteresowanych:
TU JEST DO POBRANIA PROJEKT USTAWY: https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12408900/13196252/13196253/dokument770054.docm
TU JEST DO POBRANIA OCENA SKUTKÓW REGULACJU: https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12408900/13196252/13196253/dokument770055.docx
TU JEST DO POBRANIA PISMO PRZEWODNIE MINISTERSTWA: https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12408900/13196252/13196254/dokument770056.pdf
